Bir sacı büktüğünüzde, düz sac üzerine çizdiğiniz ölçüler büküm sonrası "kayar". Yani 100 mm + 100 mm iki kenar isteyip düz sacı 200 mm kesersek, büküm sonrası parça asla 100+100 çıkmaz. Çünkü metal, büküm sırasında bir miktar uzar. Bu uzamayı önceden hesaba katmadığınızda parça yanlış ölçüde çıkar ve baştan kesilmesi gerekir.
Bu uzamanın miktarını belirleyen tek bir sayı vardır: K-faktörü. Bu yazının asıl konusu odur. K-faktörünü doğru bildiğinizde, düz sacı kaç mm kesmeniz gerektiğini şaşmadan hesaplayabilirsiniz. Sayfanın sonunda ise ölçtüğünüz bir parçadan K-faktörünü bulan bir hesaplama aracı var.
Sac büküldüğünde dış yüzey gerilip uzar, iç yüzey sıkışıp kısalır. Ortada boyu hiç değişmeyen bir çizgi vardır: nötr eksen. K-faktörü, bu nötr eksenin sac içindeki yerini söyleyen orandır (K = t / T). Doğru açılım ölçüsü, işte bu orana bağlıdır.
Önce şunu anlayalım: Sacı büktüğümüzde ne oluyor?
Bir silgiyi ya da kalın bir lastiği ikiye büktüğünüzü düşünün. Bükümün dış tarafı gerilir (yüzey uzar), iç tarafı ise buruşup sıkışır (yüzey kısalır). Sac da tam olarak böyle davranır.
Bu iki uç arasında bir yerde, ne uzayan ne de kısalan bir "sınır çizgisi" bulunur. Buna nötr eksen denir. Parçanın gerçek boyunu belirleyen şey bu çizginin uzunluğudur, çünkü o hiç değişmez. Aşağıdaki görsel terimlerin parça üzerinde nereye denk geldiğini gösteriyor.
K-Faktörü nedir?
Nötr eksenin sacın tam ortasında olduğunu sanırız, ama gerçekte biraz iç yüzeye doğru kaymıştır. Peki tam olarak nerede? İşte bunu söyleyen sayıya K-faktörü denir.
K-faktörü aslında çok basit bir orandır (Görsel 1'deki t / T): nötr eksenin iç yüzeye uzaklığının (t), toplam sac kalınlığına (T) oranı. Her zaman 0 ile 1 arasında bir değer alır:
- K = 0.5 ise nötr eksen tam ortada (teorik, ideal durum).
- K < 0.5 ise nötr eksen iç yüzeye yakın (sert malzeme veya küçük büküm yarıçapı). Pratikte en sık karşılaşılan durum budur.
- K > 0.5 ise nötr eksen dış yüzeye yakın (çok nadir).
Neden önemli? Çünkü büküm bölgesinin ne kadar uzayacağı doğrudan nötr eksenin yerine, yani K-faktörüne bağlıdır. K ne kadar büyükse büküm o kadar çok yer kaplar; düz sacı da o kadar kısa kesmeniz gerekir. Yanlış bir K-faktörü, her bükümde birikerek büyüyen bir ölçü hatasına dönüşür.
Malzemeye göre tipik K-faktörü değerleri
K-faktörü sabit bir sayı değildir; malzemeye, kalınlığa ve büküm yarıçapına göre değişir. Aşağıdaki tablo, başlangıç noktası olarak kullanabileceğiniz yaygın değerleri gösterir. "Yumuşak büküm" geniş yarıçaplı (R ≥ 2t), "sert büküm" ise dar yarıçaplı (R < 2t) bükümü ifade eder.
| Malzeme | Yumuşak Büküm (R ≥ 2t) | Sert Büküm (R < 2t) |
|---|---|---|
| Karbon Çelik (S235) | 0.44–0.46 | 0.38–0.42 |
| Karbon Çelik (S355) | 0.42–0.44 | 0.36–0.40 |
| Paslanmaz Çelik (304) | 0.44–0.47 | 0.40–0.44 |
| Alüminyum (5052) | 0.44–0.46 | 0.40–0.44 |
| Alüminyum (6061-T6) | 0.40–0.44 | 0.36–0.40 |
Bu değerler bir başlangıç noktasıdır. Kesin sonuç için her zaman büküm yapan firmadan teyit alın, çünkü aynı malzemede bile makineden makineye, kalıptan kalıba K-faktörü değişebilir. En sağlıklı yöntem, bir deneme parçası bükerek K-faktörünü ölçmektir (bunu aşağıdaki araçla yapabilirsiniz).
Parçayı nasıl ölçeriz: dıştan dışa, içten içe
L şeklinde bükülmüş bir parçanın flanş boyunu iki şekilde ölçebilirsiniz ve hangisini kullandığınız hesabı değiştirir:
- Dıştan dışa (dış ölçü): Cetveli parçanın dış köşesine dayayıp dış kenara kadar ölçersiniz. Görselde L1 ve L2 bu şekildedir.
- İçten içe (iç ölçü): Bükümün iç yüzeyinden ölçersiniz. Her kenarda iç ölçü, dış ölçüden yaklaşık bir sac kalınlığı (T) daha kısadır.
K-Faktörü Hesaplayıcı
K-faktörünü bulmanın en güvenilir yolu bir deneme parçası bükmektir: düz sacın boyunu (açılım) not edin, sacı bükün, sonra L1 ve L2 dış ölçülerini ölçün. Değerleri girin, araç K-faktörünü sizin için hesaplasın.
K-Faktörü Hesaplayıcı
Ölçtüğünüz L şeklindeki parçanın değerlerini girin; K-faktörü anında hesaplansın.
Bend Allowance ve Bend Deduction (kısaca)
K-faktörünü bulduktan sonra düz açılım boyunu iki yoldan hesaplayabilirsiniz. İkisi de aynı sonucu verir; sadece ölçüyü farklı noktadan alırlar. CAD programınızın hangisini kullandığını bilmeniz yeterli.
Bend Allowance (BA), büküm payı: Büküm bölgesinin nötr eksen boyunca kapladığı yay uzunluğudur. Düz flanşlara eklenir.
BA = (π / 180) × açı × (R + K × T)
Bend Deduction (BD), büküm farkı: Flanşlar dış köşenin kesiştiği noktaya kadar ölçüldüğünde, toplamdan çıkarılan değerdir.
BD = 2 × OSSB − BA
OSSB = tan(açı / 2) × (R + T)
OSSB nedir? OSSB (Outside Set Back, "dış geri çekme"), iki flanşın dış yüzey uzantılarının kesiştiği köşe ile bükümün başladığı teğet noktası arasındaki mesafedir. 90° büküm için OSSB = R + T'ye eşittir. Kısacası dış köşeden ölçtüğünüzde her flanşa fazladan giren pay budur.
En sık yapılan hata BA ile BD'yi karıştırmaktır. Programınızda hangi yöntemin seçili olduğunu kontrol edin; aksi halde parça birkaç milimetre yanlış çıkar.
Atölyeden pratik öneriler
- Çiziminizi düz (flat) formda gönderin. Bize açılmış DXF gönderirseniz, büküm paylarını biz sizin adınıza doğru hesaplarız.
- K-faktörünü tahmin etmeyin, teyit alın. Değer makineye ve kalıba göre değişir.
- Hassas parçalarda önce prototip bükün. Tek bir deneme parçası, tüm partiyi kurtarır.
- Büküm sırasını düşünün. Çok katlı parçalarda büküm sırası hem ölçüyü hem de kalıbın parçaya çarpıp çarpmayacağını etkiler.
Büküm payı ve açılım ölçüleriyle ilgili kafanız karıştıysa dert etmeyin; bu hesapları her gün yapıyoruz. Çiziminizi gönderin, düz ölçüleri sizin için birlikte doğrulayalım. Ekibimizle iletişime geçin.